Tahribatsız muayene (NDT), bir malzeme, kaynaklı birleştirme veya ekipmanın kullanım bütünlüğünü bozmeden; yüzey ve hacimsel süreksizliklerin belirlenmesi, konumlandırılması ve uygulanabilir kabul kriterlerine göre değerlendirilmesi amacıyla kullanılan teknik yöntemler bütünüdür. Doğru NDT uygulaması yalnızca cihazla tarama yapmaktan ibaret değildir. Muayene amacı, malzeme türü, et kalınlığı, kaynak geometrisi, beklenen süreksizlik yönelimi, yüzey durumu, erişim, çalışma sıcaklığı ve ürün standardı birlikte değerlendirilmelidir.
SÖZTEK; kaynaklı imalatlar, basınçlı kap ve tesisatlar, kaldırma ekipmanlarının taşıyıcı elemanları, çelik konstrüksiyonlar, depolama tankları ve proses ekipmanları için ihtiyaca uygun NDT kapsamının oluşturulmasını destekler. Muayene öncesinde teknik şartname ve kabul kriteri netleştirilir; uygun yöntem, teknik, muayene seviyesi ve personel yeterliliği doğrulanır. Bulgular izlenebilir biçimde raporlanır ve gerekli olduğunda periyodik kontrol, bakım veya onarım kararlarına teknik veri sağlar.
| Bir endikasyonun bulunması tek başına parçanın uygunsuz olduğu anlamına gelmez. Endikasyon; ilgili ürün standardı, teknik şartname, imalat kodu veya kabul seviyesi kullanılarak değerlendirilmelidir. Yöntem standardı her zaman kabul kriteri içermez. |
NDT yöntemleri ve hizmet kapsamı
| Yöntem | Teknik kullanım |
| Görsel Muayene (VT) | Yüzey, kaynak geometrisi, hizalama, çatlak, çentik, korozyon ve görünür süreksizliklerin uygun aydınlatma ve ölçü araçlarıyla incelenmesi. |
| Sıvı Penetrant Muayenesi (PT) | Gözeneksiz yüzeylerde yüzeye açık çatlak, gözenek, katmer ve birleşme eksikliği gibi süreksizliklerin renkli veya floresan penetrantla belirlenmesi. |
| Manyetik Parçacık Muayenesi (MT) | Ferromanyetik malzemelerde yüzeye açık ve yüzeye yakın süreksizliklerin uygun magnetizasyon yönleri ve algılama ortamıyla tespiti. |
| Ultrasonik Muayene (UT) | Yüksek frekanslı ses dalgalarıyla kaynak veya ana malzeme içindeki hacimsel/planar süreksizliklerin konum ve boyut değerlendirmesi. |
| Radyografik Muayene (RT) | X veya gama ışınlarıyla malzeme iç yapısının film ya da dijital dedektör üzerinde görüntülenmesi; radyasyon güvenliği ve mevzuat şartlarına tabidir. |
| PAUT / TOFD | Uygun prosedür ve doğrulamayla kaynakların kodlanabilir taraması, kesit görüntüsü ve süreksizlik boyutlandırması için kullanılan ileri ultrasonik teknikler. |
| Kalınlık ölçümü | Korozyon izleme, kalan et kalınlığı ve bölgesel incelmenin belirlenmesi için ultrasonik kalınlık ölçümü. |
| Sızdırmazlık / kaçak testleri | Sistem ve ürün standardına göre seçilen yöntemle kaçak yerinin veya kaçak oranının belirlenmesi; hidrostatik basınç testi ISO 9712 kapsamındaki LT tanımından ayrıdır. |
Yöntem nasıl seçilir?
| Seçim faktörü | Değerlendirme |
| Malzeme | Ferromanyetiklik, tane yapısı, döküm/dövme/kaynak durumu ve akustik özellikler. |
| Süreksizlik | Yüzeye açık, yüzeye yakın veya hacimsel olması; beklenen yönelim ve boyut. |
| Geometri | Et kalınlığı, kaynak ağzı, erişim yüzeyi, eğrilik, kaplama ve dar alanlar. |
| Amaç | İmalat kontrolü, işletme içi muayene, korozyon takibi, onarım doğrulaması veya periyodik kontrol desteği. |
| Kabul kriteri | Ürün standardı, proje şartnamesi, imalat kodu veya işverenin teknik spesifikasyonu. |
| Kayıt ihtiyacı | Fotoğraf, tarama verisi, A-scan/S-scan, film/dijital görüntü veya ölçüm krokisi gereksinimi. |
NDT uygulama süreci
- Ekipman, kaynak veya parçanın kimliği; malzeme, geometri, imalat ve işletme bilgileri toplanır.
- Muayene amacı, kapsam yüzdesi, yöntem, teknik, muayene seviyesi ve kabul kriteri yazılı olarak belirlenir.
- Personelin yöntem, seviye, ürün/sektör ve işveren yetkilendirmesi doğrulanır.
- Cihaz, prob, kablo, referans blok, penetrant sistemi veya manyetik donanımın uygunluğu ve doğrulamaları kontrol edilir.
- Yüzey hazırlığı, erişim, sıcaklık, aydınlatma, manyetik alan yönü veya kuplaj koşulları sağlanır.
- Muayene onaylı prosedür ve talimata göre yürütülür; taranan alan ve bulgular izlenebilir şekilde işaretlenir.
- Endikasyonlar konum, boyut, genlik, yönelim ve karakter bakımından değerlendirilir.
- Sonuçlar yalnızca tanımlanmış kabul kriterine göre uygun/uygunsuz olarak sınıflandırılır.
- Rapor, muayene kapsamı ve sınırlamalarla birlikte hazırlanır; gerekli aksiyon ve tekrar muayenesi planlanır.
Personel yeterliliği ve sorumluluk
ISO 9712:2021, endüstriyel NDT personelinin yöntem bazında yeterlilik ve belgelendirme şartlarını tanımlar. Ancak sertifika tek başına her iş için otomatik yetki anlamına gelmez. Personelin belgesindeki yöntem, seviye, sektör/ürün kapsamı, geçerlilik süresi, görme yeterliliği ve işveren tarafından görevlendirilmesi muayene öncesinde doğrulanmalıdır.
| Personel seviyesi | Genel görev çerçevesi |
| Seviye 1 | Yazılı talimat altında cihaz kurulumu, muayene ve sonuç kaydı; yöntem/teknik seçimi ve nihai yorumlama yetkisi sınırlıdır. |
| Seviye 2 | Teknik seçimi, cihaz ayarı, muayene, değerlendirme, talimat hazırlama ve Seviye 1 personele rehberlik. |
| Seviye 3 | Yöntem/prosedür sorumluluğu, standart ve kod yorumlama, teknik yeterlilik, prosedür doğrulama ve NDT sisteminin yönetimi. |
Yöntem bazında teknik esaslar
Görsel Muayene (VT)
Görsel muayene, kaynak öncesi ağız hazırlığından tamamlanmış birleştirmeye kadar uygulanabilir. Yüzey temizliği, görüş açısı, erişim, aydınlatma, ölçü araçları ve kaynak geometrisi kayıt altına alınır. Kaynakların görsel muayenesinde ISO 17637:2016 temel referanslardan biridir.
Sıvı Penetrant Muayenesi (PT)
PT; yüzeye açık süreksizlikleri göstermek için ön temizlik, penetrant uygulaması, bekleme, fazla penetrantın giderilmesi, geliştirici ve değerlendirme adımlarından oluşur. ISO 3452-1:2021 genel prensipleri tanımlar; kabul seviyesi ayrıca ürün standardından veya kaynaklar için ISO 23277:2015 gibi bir kabul standardından alınır.
Manyetik Parçacık Muayenesi (MT)
MT yalnızca ferromanyetik malzemelerde uygulanır. Süreksizliğe dik veya yakın yönde manyetik akı oluşturmak için yeterli ve uygun magnetizasyon yönleri seçilir. ISO 9934-1:2016 genel prensipleri, ISO 17638:2016 kaynak uygulamasını; ISO 23278:2015 ise kaynak endikasyonları için kabul seviyelerini destekler.
Ultrasonik Muayene (UT)
UT'de yüzey durumu, prob frekansı/açısı, referans blok, aktarım kaybı, tarama hassasiyeti ve kayıt seviyesi prosedürde belirtilir. ISO 17640:2018; özellikle düşük zayıflamalı metalik malzemelerde, belirli kalınlık ve sıcaklık aralıklarındaki ergitme kaynaklarının manuel UT tekniklerini, muayene seviyelerini ve değerlendirmeyi düzenler. Kabul için ISO 11666'nın uygulanabilir sürümü veya ilgili ürün kodu ayrıca tanımlanmalıdır.
Radyografik Muayene (RT)
RT; hacimsel süreksizliklerin görüntülenmesinde güçlüdür ancak radyasyon kaynağı, erişim, güvenlik alanı ve pozlama geometrisi özel planlama gerektirir. Kaynakların film tekniği ISO 17636-1:2022, dijital dedektör tekniği ISO 17636-2:2022 çerçevesinde değerlendirilebilir. Radyasyon uygulamaları ayrıca yürürlükteki ulusal radyasyon güvenliği mevzuatına ve yetkilendirmelere tabidir.
Kritik kontrol kriterleri
Muayenenin güvenilirliği; yalnızca cihaz markası veya personel sertifikasıyla değil, yöntem bütünlüğüyle sağlanır. Kapsamın belirsiz olması, yanlış kusur yönelimine duyarlı teknik seçimi, yetersiz yüzey hazırlığı veya kabul kriterinin raporda belirtilmemesi sonucun kullanılabilirliğini azaltır.
İlgili standartlar ve teknik referanslar
| Standart | Hizmetteki rolü |
| ISO 9712:2021 | NDT personelinin yeterlilik ve belgelendirilmesi. |
| ISO 17635:2025 | Metalik kaynaklarda NDT yöntemi, teknik, muayene ve kabul seviyesi seçimine ilişkin genel kurallar. |
| ISO 17637:2016 | Ergitme kaynaklarının görsel muayenesi. |
| ISO 3452-1:2021 | Sıvı penetrant muayenesinin genel prensipleri. |
| ISO 9934-1:2016 | Manyetik parçacık muayenesinin genel prensipleri. |
| ISO 17638:2016 | Kaynakların manyetik parçacık muayenesi. |
| ISO 17640:2018 | Kaynakların manuel ultrasonik muayene teknikleri, seviyeleri ve değerlendirmesi. |
| ISO 17636-1/-2:2022 | Kaynakların film ve dijital dedektörle radyografik muayenesi. |
| ISO 23277:2015 | Kaynakların penetrant muayenesinde kabul seviyeleri. |
| ISO 23278:2015 | Kaynakların manyetik parçacık muayenesinde kabul seviyeleri. |
| ISO 11666 | Kaynakların ultrasonik muayenesinde kabul seviyeleri; kullanılacak güncel baskı proje başlangıcında doğrulanmalıdır. |
| ISO 5817 / ISO 10042 | Çelik/nikel/titanyum veya alüminyum kaynaklar için kalite seviyeleri; NDT kabul seviyesine doğrudan ve bire bir çevrilmez. |
| Standartlar revize edilebilir. Teklif, prosedür ve rapor aşamasında standardın yürürlükteki baskısı, ulusal kabulü ve müşteri şartnamesi doğrulanmalıdır. |
Hangi ekipmanlarda uygulanır?
- Basınçlı kaplar, hava tankları, kazanlar ve proses kapları.
- Boru hatları, flanşlar, nozullar ve kaynaklı bağlantılar.
- Kule vinç, mobil vinç ve kaldırma ekipmanı taşıyıcı konstrüksiyonları.
- Çelik yapılar, raf sistemleri, platformlar ve kaynaklı makine şasileri.
- Depolama tankları, silo ve metalik imalatlar.
- Döküm, dövme, levha, mil, dişli ve makine parçaları.
- Onarım kaynakları ve servis sonrası doğrulama bölgeleri.
Muayene öncesi hazırlanacak bilgiler
- Parça/ekipman kimliği, malzeme ve et kalınlığı.
- Kaynak haritası, imalat resmi ve kaynak prosedürü bilgileri.
- Muayene yüzdesi, yöntem, teknik ve test seviyesi.
- Uygulanacak kabul standardı ve kabul seviyesi.
- İşletme sıcaklığı, basıncı, akışkanı ve hasar mekanizması bilgileri.
- Önceki NDT raporları, onarım ve bakım kayıtları.
- Yüzey hazırlığı, iskele/erişim, enerji izolasyonu ve saha izinleri.
- Radyografik muayenede radyasyon güvenliği ve saha koordinasyonu şartları.
NDT raporunda bulunması gerekenler
| Rapor bölümü | Asgari içerik |
| Tanımlama | Müşteri, saha, ekipman/parça, kaynak numarası, malzeme ve boyut. |
| Kapsam | Taranan alan/yüzde, yüzey, kaynak türü, muayene yöntemi ve teknik. |
| Referanslar | Prosedür, talimat, yöntem standardı, ürün standardı ve kabul seviyesi. |
| Personel | Ad, yöntem, seviye, sertifika ve işveren yetkilendirmesi. |
| Ekipman | Cihaz, prob, referans blok, sarf malzemesi, seri/parti ve doğrulama bilgileri. |
| Koşullar | Yüzey, sıcaklık, aydınlatma, kuplaj, magnetizasyon veya penetrant süreleri. |
| Bulgular | Endikasyon konumu, boyutu, yönelimi, genliği/türü ve işaretleme krokisi. |
| Sonuç | Tanımlı kabul kriterine göre değerlendirme; sınırlamalar ve tekrar muayenesi gereği. |
| Ekler | Fotoğraf, A-scan/S-scan, film/dijital görüntü, tarama verisi veya kalınlık tablosu. |
Sık karşılaşılan uygunsuzluklar
- Kabul kriteri tanımlanmadan yalnızca 'uygun/uygunsuz' raporu düzenlenmesi.
- Personel sertifikasının yöntem, seviye, sektör veya geçerlilik açısından işe uygun olmaması.
- Yanlış yöntem ya da kusur yönelimine duyarsız tek tarama yönü seçilmesi.
- Kalibrasyon/doğrulama kayıtlarının veya referans blok izlenebilirliğinin eksik olması.
- Yüzey hazırlığı, aydınlatma, sıcaklık veya kuplaj koşullarının uygun olmaması.
- Muayene kapsamı ve taranan alanın raporda açıkça gösterilmemesi.
- Endikasyonların boyut ve konumu kaydedilmeden genel ifadeyle raporlanması.
- Onarım sonrası aynı veya uygun eşdeğer yöntemle tekrar muayenesi yapılmaması.
Sık sorulan sorular |
Basınçlı Kap ve Ekipmanlar, Kaldırma ve İletme Ekipmanları, İskele, Raf ve Depolama Sistemleri ve Mekanik Tesisatlar periyodik kontrol bilgileri için ilgili başlıklara tıklayabilirsiniz.
| Ekipman türünü, malzemeyi, kaynak geometrisini, muayene kapsamını ve varsa kabul standardını paylaşın. SÖZTEK, uygulamaya uygun NDT yöntemini ve saha programını oluştursun. |
İş ekipmanlarının güvenli kullanımını sağlamak, mevzuat yükümlülüklerini yerine getirmek ve işletme risklerini azaltmak için sahada ölçüm, kontrol ve raporlama süreçlerini tek akışta yürütüyoruz.